Three Days

Ndalo adek e ngima mar Jarateng Jakristo ma Jagweng.

(This is the original Luo-language version of the booklet Three Days in the Life of an African Christian Villager, written by Jim Harries, published 2011.)

Tichabich

Nachiewo ka piny ng’ich. Ka ne achung’ e dhooda, naneno udi mag yawuotena korieyo piny e dala, moro korachwich , moro koracham, kaka mierwa walosoga. Nachako paro e gi ma naneno. Piny ng’ich adier; to piny to e ang’o? Piny nyalo wuoyo luwore gi josiasa, nikech ‘piny owacho’ – e nying ma giyiero e Dholuo modwaro loko serikal. Piny en jogi mosebedo ebwo piny. Chakre ji moa chon ahinya. Gisetho, to gintie. Giwuoyo, giwacho, gichiko, gigwedho, bende gitelo. Ka piny owach gimoro, nyaka itim.

Weche momiwa chano dala kama, gin mag piny. Tinde ji wacho weche piny pogore gi mag Nyasaye. Ka en piny ema ochiki, in japiny. Pok owari. Pok iyudo puodhruok manyien ma wasungego nokelo. Tek mondo ng’at owuok eweche piny chuth. Piny nyalo duoke. Chikewa wacho, ka wuoyo matin okwongo kendo ka owadgi maduong podi, ma e wach marach. Chike moko mag piny ok nyaka giwe.

“Oyawre” chiega nowacho. “Oyawre” naduoke. Noyawore adier. Mudho dwaro rumo. Ler odonjo e piny. Ma e wach ma wamosogoga gokiny. Wachno omiwa paro e gimoro ma nolor to koro ok olor. Piny oyawore, tiendne ler odonjo. Wan gi diny moro e aluorawa ma luongogi Legio Maria. Ginyalo mosoji “oyawore” sa saye – kata gotieno. Gineno kaka piny oseyawre, luwore gi biro mag Yesu. Mudho ma piny okelo ok gineno ka en mudho – nikech gidak e ler pile.

Min nyithindo nodhi e jikon. Mano e nying ma ahero loungego. Kata anyalo lounge “nya-ng’ane” luwore gi kama nonyuole. Osemoko mach. Iro wuok mos ebwo tado mag jikon. Nyithindo se donjo kanyo bedo gi mingi. Giweya mondo abudh kenda. Ok gin thuolo koda. Kata ka gidwaro gimoro – ok yot mondo gibi ira. Gioro mingi. Wuone ng’ato imiyo luor. Jokristo hero lemo “wuonwa mae polo” – chal be obor kodwa. Bende e wuon gimoro amora. Nikech wuon gimoro e ng’ato man gi teko e wi gino.

Wuochena ni kanyo. Gimiya luor goyo chonga piny e kanisa. Ka ji digineno tiend wuochena, digifwenyo dhier mochanda. Dhier to wach malich ahinya. Dhier e wach miloko go poverty e Dhongere. To ka wawinjo en ng’ato modhier, wang’eyo en ng’ato miwuoro go. Samoro inyalo wuoro nikech ng’ato rwako wuoche mopogore, kata siandane onen e law. Ma en ng’at modhier ni mi idhiero kuome.

Min nyithindo nokelo chai e wi mesa. Tinde chiegni ji te madho ga chai. Kwerewa digi wuoro ahinya gi kit jogo ma tinde nitie. Wachayore. Wazungu ne yudowa mayot. Ne gikwongo chiwonwa sukari nono mondo wabil. Ka kwerewago se bilo, giyudo ka sukari mit – eka gigombe. Bang’e jo ma mokwongo miwa nono dwaro kuomwa pesa! Mano e kaka gombowa mag ringruok telonwa ga.

Chon ne wakia mesa en ang’o. Mesa en lony mobiro nyocha. Kibedo e mesa kimadho chachi iwinjo maber. Kiwinjo maber, bas, in maber. Kiwinjo maber, ing’eyo oonge manyalo hinyi. In gi chir. Mano gimomiyo achiel momiyo ji wacho – chandruok obiro kod gimokele. Ka ng’ato winjo maber, eka wach olokore ochako winjo ka otuo, kata osiepne moro otho, kata masira moro biro, ong’eyo gino ok nyalo timore kende, to nyaka ng’ato okele.

Nabedo ka namadho chacha mos. Chai wametho ei ot. Ok nanyal madhe oko nikech jajuok wang’. Napo ka mama moro odonjo e ot. “Waruaki mama” nawachone to nochal ne en gi wasiwasi. Chuore notho higa ma nyocha. Odak marach. Nodonjo. “Oyawre” nomosa, “oyawore” naduoke. Ok nalemo. Ok nolemo. (Ji mang’eny tinde gima gikwongo timo ka gisedonjo e ot en lamo Nyasaye mondo oguedh ot. Mama ni to nodonjo adonja nochako mana wechene.) Mama ne ni gi ng’ur mang’eny. Wengene dhi koni gi koni. Apo ka wengene dhi e mesa kama ne abetie. Nong’iyo chiemo e wi mesa. Luor nomaka. Natieko mandazino mantie lueta. Mama notieko wechene eka noae.

Gimomiyo luoro nomaka, en wach jajuok wang. Asewinjo ka ji wacho ni mamani iro ji. Nyiego ng’eny e chunye ndi. Koneno kichamo yot mondo wengene tero gimoro e chiemono. Basi bang’e iyi kayi. Obiro medo kayi nyaka chieng’ miyudoe jatak. Jotak tijgi e mondo ogologimoro ei ng’ato. Onyalo ng’adi gi wembe, eka oketo dhoge kanyo oywayo gino. Jotak se konyo ji mang’eny. Nawinjo chon nitie jonawi. Gin ajuoke ma nonyalo chwowi gi gimoro. Owachore, ne gihero chwowoga nyiri. Eka nochuno nyako ma ne gichwowo mondo odhi odak gi janawino mondo oyudo kue. Tinde giwacho jomowar ok nyal yudo sihoho (tuo miyudo ka jajuok wang oiro chiembi). An to ok ayie chuth. Kata joma owar tuore ga.

Nyasaye ober, naparo. Nyasaye e wach e Dholuo molos gi weche ariyo: nya kod saye. Wechego elo gimoaye e sayo. Gimoro mo nya en gimabedo mang’eny, monyuolore, molandore. Sayo to en kit lemo moro, kata kwayo, emomiyo asayi tiendne ni akwayi, to sayo nigi bolruok moloyo kwayo. Tiendne ng’a mo sayone ng’at machielo en ng’ato matin mowuoyo gi nga maduong, kata omiyo ng’ato duong. Ka wariwo weche ariyogo wayudo nyasaye, tiendne nyak mang’eny moyudore kikwayone ng’ato (au gimoro) maduong moloyi.

Sayo ber. Yako rach. Sayo gedoga siep, kod tudruok, kod hera. Kata dobedo, sayo be hatari. Ka sayo ber, mano nyiso tudruok ber, nikech ka tudruok dobedo ok ober, ok disayoga. Nyasaye, bas, en gima wuok e tudruok, kata lalruok maber – e kind dhano kod dhano owadgi. Kama nyasaye nitie, kwe nitie. Nyasaye en gima ber mowuokie ka ma dhano tudore makare. Oyudore ekind sayo man gi bolruok makare gi tudruok maber.

“Asayi jaduong’”, ng’ato nyalo wacho, kochopo ir osiepne, “mondo imiya gimoro … kama kama … .” Ober komiye amiya. Mano onyiso gilalore maber. Ng’a moyako okawo gi thuon. Nyayako oonge! Ka ng’ato osayi gimoro, inyalo tame. To tame ok ber, ka gino nitie. Ber mondo iyiene ayiea. Kamano nya wuok e sayo. Kisayone, konyalore, nyaka omiyi. Muma owacho fedha gi dhahabu te gin mage Nyasaye. Emomiyo kilame e yo makare; ok onyal tami.

Kapiny osechako bedo maliet moromo, nakawo thuolo mondo adhi aluokora. Min nyithindo ong’eyo kaka ahero pi. Osetero pi gi basin a bafu. Bafu ni oko, emomiyo chieng’ onyalo chama sa ma aluokora. Aparo e wach luokruok, gi wach machielo ma en lokruok. Weche go chiegni kabisa. Tiend wechego be chiegni e yo moro. Luokrok tiendne luoko dendi mondo obedo maler. Lokruok to mano ilokori mondo ichomo ka ma ok ne ichomo. Mano e wach ma Jokristo tiyo go bende ka ginyiso ng’ato modwaro weyo yore piny to gilokore mondo gibedo jo-Nyasaye. “Lokri”, ginyalo nyiso ng’ato.

Eka ka ng’ato chopo ka modwaro lokore, othoro fulo. Tiendne owacho wechego mag richo ma nochande. Muma owacho mondo waful gi dhogwa, eka wares ng’imawa. Bende owacho mondo waywakne Nyasaye, mondo oresowa 1 Timotheo 2:1. Odwaro chopo ka ma ji dwaro kawo ywak gi fulo richo bedo gi maduong moloyo kata lokruok mag chuny. Tiendne – ji mang’eny hero ywakne Nyasaye, to ok gilokore e kit dak maggi.

Namedo luokora. Denda nodwaro bedo maler. Tiendne, maler ma onge chilo kata luiya. Ler, to ji tiyo go a yore mang’eny. Chutho gima ler e gima ber. Ler be e teko ma chieng’ moriembogo mudho. Tiendne, en giminenogo. Ler be onyiso gak oonge. Ng’at maler en ng’at mosetang’ gi richo. Ok oketho kweche. Emomiyo oler. Weche richo pok omake. Tiendne, tuo ok yot mondo omake. Ka wach machalo tuo make, to wang’eyo ok oler, kata onyalo bedo ng’ato noire.

Jokristo wacho’ga Nyasaye oler. Kendo ginyalo nwoyo mano – Nyasaye oler, oler, oler. Ayie – chilo ok nyalo mako Nyasaye. Penj maduong to – ng’ato oyudo nadi ler, kendo bedo maler no tiyone nang’o? Ibedo maler kiluwo kit gi timbe Joluo – kaka kwarewa ne ging’eyo? Koso ng’ato nyalo bedo maler ka obedo machiengni kod Nyasaye? Ji mang’eny temo mondo gibedo maler ka giluwo chik. Weche chike Musa bende kiko mayot gi chike mag kwerewa. Kisomo muma ka mowacho ‘chike ma chon’, ji mang’eny ging’eyo iwuoyo kuom chike kweregi, to ok chike Nyasaye ma Musa nochiwo.

Ka aseluokra gi rwakora nochopo e sa ma nadwaro wuok adhi e tich. Nadhi. E yo sa ma adhi, nakalo kanise mang’eny. Ne nitie mar Pentecosta, mag CCA (Church of Christ in Africa) ma gi luongo johera. Naneno kanisa moro ma nopogore kuom johera, ma lounge ni johera-mag-adiera. Ne achopo e kanisa mag Anglican. Awuoro nying’no. Jo Anglican hie hie ma noae Uingereza nomiyo gi nying’ moromo kod kanisa mo se wuok ebwo koloni. Noluonge CPK (Church of the Province of Kenya). To jo-CPK mar Kenya ok ne gihero nyingno. Gi neno ber mondo ong’eyore kama kanisa ma noriwogigo, emomiyo giyiero nying’ mag ACK (Anglican Church of Kenya).

Kit lemo mag kanisa go nitie mopogore. Jomoko go bul. Jomoko ok gol bul. Jomoko nyalo pamo matek. Jo moko ok pamo, kata kagipamo to mos ok matek. Ngeny’gi lemo sa mang’eny – samoro seche adek kata moloyo.Gimoro moriwo kanise te – gidwaro puodhruok. Puodhruok ema miyo gak owuok kuom ng’ato. Omiyo obedo maler e chunye. Chutho puodhruok opuodho ng’ato kuom teko mar jochiende maricho. Tinde ji hero wacho – jochiende te gin ma richo. Ji dwanyore gi weche jochiende mopogore opogore e kor ngima. Inyalo kata dwanyori go ka ok ing’eyo. Seche moko odwanyi king’eyo. Dwanyruok, kata gak, kata jochiende – to medore ameda e kor juma. Jumapili en chieng’ ma igologo dwanyruokno.

Ji mang’eny dhi lemo ka tuo kata chandruok moro omakogi. Tiendne ka gisedwanyore mang’eny moloyo. Ka ng’ato ok oneno chandruok ahinya; samoro ok odewo ahinya dhi e lemo. Mano en gima ineno pile. Ji ma goyo neno e kanisa ding’eny gima gineno en kaka Nyasaye nogologi e chilo moro. To ok en chilo wuon ma gi wuoyogo. En gi ma chilono okelonigi, ma lemo oresgigo; moloyo e tuo kata chandruok.

Ka ng’ato dhiyo e kanisa, wawacho “odhi lemo”. Odhi olem Nyasaye. En Nyasaye kata nyiseche kende minyalo lemonigi. Ok inyalo lemoni gimoro. Okinyalo wacho; ‘alemoni’ kuom ng’ato, kuom ranyis. Mak mana, kilemone kuom Nyasaye. Lemo kendo e wach malich. Lemo bende en gik moko moyudo e ringruok mag dhiang kata chiayo kiseyange. Tiendne – ipoge olemo olemo. Bende ka jaduong’ odwaro tho onyalo pogonigi yawuote mwandune. Ma bende e lemo. Olamnigi mwandune.

E yo kanisa lemo e gima itimone Nyasaye, kata niseche. Kiwacho “alamoni” ni ng’ato to tiendne ilamone mondo Nyasaye okonye. Ok ilamone mondo en omiyi gimoro. Lamo, ochal, en gima itiyo mondo Nysaye obedo kodi gi mor. Luwore gi Evans-Prichard, Jonuer ne gilamo ka kitimo misango. Tiendne ka giyangone Nyasaye chiayo kata dhiang’ mondo Nyasaye oguedhogi. Gilamo e yo moro, ka ji duto nitie, mondo guedh obedo mang’eny. Lamo e wuoyo kod Nyasaye, noting’o weche mang’eny – machalo kod kwayo, wer, pak, dend, neno, chokore kaachiel, dolo, kamano kamano.

Ka ne aparo e wach lamo naromo kod osiepna moro. “Oyawore” nomosa. “Oyawore” nadwoke. Nyinge en Omondi. Ka ne wadwaro wuoyo, owadwa moro nobiro ma nyinge Olaro. “Ruoth opakiuru” nomosowa. “Ruoth opaki” ne wadwoke. “Ruoth opaki” tiendne ruoth mondo oyud pak. Ma e mos ma Jokristo mowar mosore go. En gima ber, ka in ng’ato mohero Nyasaye, mondo ikwongo paro Nyasaye kiromo gi ng’ato ka pok ichako wuoyo e weche moko mag piny. Jo moko to ok ohero mos ma kama. Giparo ochalo kitiyo gi nying’ Nyasaye e yo ma ok kare. Bende imiyi pogo kaka imoso ji mowar gi ji ma ok owar – koro onyalo chalo kisungori e warruok ni. “Ruoth opaki” ji gitiyogo ka gidwaro mondo owinjogi. To sa ma idwaro mondo ji winji, inyalo bedo chunyi ni mabor e weche ruoth.

Mos ma ji tiyo go bende opogore luwore gi diny, e kanisa. Wasewacho Jolegio hero wacho oyawore. Luong mogik wach okue, kata okueuru. Joroho mang’eny hero wacho murembe – mochalo en wach moa e Dholuiya, ma tiende ni kue.

Ne wamose gi lwedo. Kendo ne wamosore ka wamor. Wapenjore ng’ato ka ng’ato kata wach ne odhi – e dala gi kama oaye. Ka waseng’eyo mano, osiepna ma Omondi ma nokwongo biro nonyisa mingi maduong otho, bende obiro yike ng’eso mabiro. Osetere e mortuary to obiro kelo ringruok e dala tich angwen. Nodwaro mondo ang’e. Nabwok e wach thono. Nanyise abiro biro. Nyaka adhi achungie e lielno. Ok anyal tamora. Ji digi nena marach ka ok anyalo chung’ e liel. Mama dochiena. Joluo ng’eyo ng’a motho cha neno ji mobiro e liende. Gimiyo ng’ato mosetho luor mang’eny.

Naparora e wach moro kar liete. Ma en nying’no mar ‘liel’ woun. En nying’ achiel gi liedo mar yie wiye ng’ato. Ochalo gimachon liel ong’ere go nikech ji ma giae kanyo noyudo koselielogi. Luwore gi kitwa ma chon, ji nyaka oliedo wigi. Tinde kanisa mang’eny pingo mano, luwore gi chike moko mokelo mantie e Muma Machon (Rapar mar Chik 14:1). Jomoko to pod dhi nyime gi liedono. Jomoko kendo onyalo liedogi matin kende. Ong’adnigi yie wigi matin mondo kik chira makogi. Akia ka mano kare adier? Chal konyiso jogigo pod luoro nyiseche ma chon; gin jo ma pok owar chuth.

Weche duto nyalo chung mondo liel odhi. Ka ng’ato otho, ji diro mang’eny ka giae mabor. Ginyalo budho kar liel aming’a. Ji mang’eny oyiko ji ngeso. Koro tichabich kendo jumapili geche moa Nairobi moting’o ji e liete ng’eny ahinya.

Ka asechopo e ndala, nachung mondo arito gari manyalo ting’a. Geche mang’eny ondiko kuomgi weche mag Nyasaye. Kuom moro nondiko Nyasaye noheri. Gima jo matatu dwaro en pesa. Yudo pesa, en kinda. En chiwo chon gi tiyo moleo. To be en hawi. Ka hawi onge, ok ibiro yudo gimoro amora. Emomiyo jomatatu nyaka dwar hawi.

Jomoko wacho hawi en Nyasaye. Inyalo nyiso ng’ato ‘bed gi hawi’. Wachno ochalo kod ‘bed gi Nyasaye’. Ka ng’ato Ngimane dhi maber ji wacho “hape ber”, nikech oyudo gik maber e ngimane. Ong’eyore ni jomoko hapgi ok ber. Jo ma hapgi ok ber gimoro amora ma gitemo ok gidhi go maber to gidhigo marach. Hapi en gima inyalo loso gi misango. Ng’ato ma hape rach kodhi ir ajuoga onyalo timone gimoro molosone hape.

Gimoro machielo mochalo gi hawi e dhoch. Dhoch en gimoro miyudo momiyi mondo idhie yo ma ok dhi kare. Dhoch en gimoro mokelo tuo. Dhoch kendo en gima hono, ma ok kare. Dhoch onyalo gol e ng’ato achiel mondo otere ir ng’ato machielo. Chieng’ moro ne antie kanisa manolokone ng’ato dhoch. Ne en nyathi matuo. E kanisa, ne gimiye mondo onind piny e wi ng’eye. Nolor wengene, kendo notimore mondo ochalo gi ng’ato mosetho. Eka jotend kanisano ne giume chuth gi shit marachar. Eka giwito lowo moro ewi shit no ka wuoi cha ni e bwoye. Ka ne gigolo kendo shitno, ging’eyo dhoch osea kuome. Ne ging’eyo jachieneno ma nomiye tuo ka nobiro neno wuoi kaka ochal, ofwenyo nyathi osetho. Emomiyo dhoch nodhi kamoro. Loko dhoch to ok ober. Mano nikech dhoch no ok olal chuth, to odhi mako ng’ato machielo kamoro.

Matatu ochalo gi kama ng’wono gi luor onge. Odiyo ji mang’eny eie, nyaka gibedo ng’ato ka ng’ato machiengni. Kitemo dhawo gi kondakta to ok onyalo winji. En hala lilo! Aparora e mano seche moko. Aparo onyalo bedo kamano nikech kwarewa ok nong’eyo wach matatu, emomiyo ok ne ginyalo loso chike mag matatu. Tiendne – matatu ringo marach.

Ka ne wachopo naneno sa orom mondi amadho chai. But ndala hotelini ng’eny. Olosogi mapogore opogore. Mang’eny to piny e lowo kor ot en mabati kata lawo mabati kendo malo. Mesa achiel kata ariyo ni e diere, gi bao moro moketo mondo ng’ato obedie. Wuon hotelino en mama man kod weche mang’eny modwaro puonja. Nonyisa wach yiero padre manyien e kanisagi. Padri ma ne entie nyocha notho. Tho mare, nowacho, nowuokie ka osekore. Mama moro chieng’ moro nobiro, nowachoni ji ma giyikore e yiero machon kaka wach ochalo. Nosiemoji ka gimedo donjo e tich padre mondo gi yudo duong mar pinyni, Nyasaye wuon obiro gologi kanyo. Padre mokuongo notho, eka mar ariyo notho bang’ higni adek kende. Ka ok gitang’, mar adek moyiero manyien onyalo tho mapiyo. Nyaka ji lokore, lamo Nyasaye mang’eny, bende weyo gombo mar piny.

“Wazunge kelo wechego” ne aparo sa ma mama owuoyo. Gin ema giyie seche moko chiwo pesa mang’eny e lwet jotend kanise. Jatelo mar kanisa mong’eyo Dhongere kendo moher gi Wazunge nyalo lokore jomoko maduong. Mano omiyo nyiego bedo mang’eny kuome. Nyiegono ema nege, nikech jonyiego nyaka dwar yo ma diginegego. Ma e mise mag juok. Mise mag juok e nyiego.

Wach nyiego oduong ahinya thurwa kae. Mon matedo kamoro achiel luong’ore nyieka nikech nyiego no! Ng’ato kokendo mon moloyo achiel nyaka otang’ gi wach nyiego kabisa. Nyaka otim gi mondene morom, mondo kik nyiego ketho. Ma ok en wach mochando ot kende. Ng’ato moyudo gi mopogore go wadgi nyaka otang. Ji kwanore kata ji mohero thirore. Ka ng’ato achiel dwaro loyo jo ma en go nyaka jomoko temo matek mondo giduoke chien. Mano en wach miwinjo pile. Mano e gimomiyo ng’ato nyalo mor kar en modhier nono; onge ng’ato mobiro dewo mondo othire. Ber jachan.

Sa ma godieching ji mang’eny ok cham’ga. Ji wacho – ok gin kod pesa moromo. Adiera mar wach to be en – ji luor. Godiechieng un kaachiel e tich. Kichamo kanyo kanyo, nyaka ji neni. Kidhi kamachielo mondo iyudo chiemo mabor, nyaka giparo mano ema itiyo. Ng’ato motingo chiemo moago dala okwan ka jamima, mak mana ka dopogoni ji te. To mano tek. Inyalo ting’o chiemo moromo mondo ji te yudo?

Penjo koro obetie e gima ditimo seche mar yweyo? Jomoko nindo piny. Jomoko moherore kendgi dhi chiemo. Jo moko to dhi winjo jayalo. Godiechieng e mier maduong nitie joyalo moketoni ji lemo e seche ma giyweyo e tijegi. Seche mang’eny giyalo e pap oko. Seche moko e kanise. Jower kwongo wer ywayo ji kendo chwakogi. Eka jayalo ochako tijne. Yalo ma ji hero, en mar puodhruok. Tiendne, ielo richo mobedie e kind ji. Eka iriembo richono. Kaka ji hero puodhruok, onyiso kaka bende ji kwanyore ka opong’ogi gi richo. Jo mowar hero mondo gipuodhore sa asaya. Kamano gineno gidwaro bedo maler sa asayi. To otek mondo ibed maler pile. Nyaka wach moro odonjo. Ng’ato nyaka otuore, eka otho. Ma en gimomiyo ji mang’eny maduong, motuo, kata modwaro tho ok okwan’gi ka gin kod warruok.

Ka ne adok e tich, jatend tich nodwaro nena. ‘Manyien?’ nopenja? ‘Onge’ naduoke. Eka ‘to ingima’, nopenja? ‘Ee, angima’, natemo duoke. Penjo ariyogo gin machwok, to nomedo miya paro e penjego bang’. Ang’o momiyo naduoke ka ne awachone ‘ manyien onge’? Ere gimomiyo nopenja kamano mokwongo? Gima aparo en kama – gimoro manyien nyaka obedie marach! Emomiyo kidwoko ‘onge’, mano onyiso gima rach pok obiro monji. Ma ariyo nopenja ka angima. To kaka owuoyo koda e lela kamano – ok onyal neno anena kata angima? Ang’o momiyo kendo openja kamano? Gimomiyo to en, ng’ato nyalo bedo mangima matin, kata mangima mang’eny. Ka owinjo maber be en gi teko, wanyalo wacho ongima chuth. Ka otuore kata chunye chandore e gimoro, to ongima matin.

Wachiegni chopo e sa ma wadwaro wuok mondo wadok e mier. ‘Biuru kae mondi’ jatelo nowacho. Ne wadhi. Jatendwa nonyiswa hala ma waloko odok chien. Yuto mag tich otin. Gin gi wasi-wasi – tich anyalo podho. Ji ok ng’iewo kaka ne ging’iewo chon. To ok gineno gima watimo mopogore. Oparonwa kaka ji adek notho e dweche ariyo mokalo. Emomiyo, nonyisowa, osewuoyo gi jokanisa moko. Nochulonigi pesa mondo gi timo lamo gi kesha e kar tich chakre kawuono ma en Tichabich, nyaka Jumapili godhiambo. Osengiewonigi rombo mondo giyang’e kae.

Ka waae e tich, wakalo e kind yien moko modongo mobet koni gi koni e ndala. Ka ne aneno yien, gimiya paro wach ma chieng’ moro nawinjo kuom jayalo wa Jazungu. Notemo puonjowe weche magyien gi thieth. Ji ok ne giwinje maber. Nonyisowa niya: “yath ok e yath”. Chutho nowuoyo e Dhongere. Jaloko ema notiyo gi wechego. Samoro Jazungu cha ne okia wach yath e achiel gi yath mipidho but yo modongo mondo kitong’e iyudo bao migedogo, kod yath ma imiye ng’ato omwony mondo ochange kuom tuo. Notemo nyisowa mondo waweyo tiyo gi yiendowa ma wang’eyo kuom kwarewa. Jomoko ok gimor giwach no: ang’o momiyo odwar mondo wawe yiendowa mondo wangiewo yiend Jorachare ka wamigi pesa mang’eny?

Ka ne akowo osiepna moko nyaka e ode, wayudo ka en kod wendo. Osiepna lemo a kanisa mar Katholik. Wendone be a jaKatholik. To en jaKatholik mowar. Tiendne, en e grup ma giluongo adundu. Ka ne wadonjo, osiepna ema nolemnwa ka pod ne wachung’. Eka nofulonwa kaka nochalo. Nonyisowa higa ma nowarie, gi tarek, gi sa! Nonyisowa en jaricho. Ndalo machon nochodo, nokwalo, nonyalo yanyo ji. Tinde owuotho e chieng – tiendne nodhi pile e chokruok mantie tichariyo gokiny mondo opuodhore. Ma e chokruok mar fulo richo. Oriembe mos. Opuonjo muma maber e chokruok ka chokruok. En mar jomaler. Ka ok iler oriembe e chokruokno. Seche moko aseneno ka mama moro nokawo gi jater. Noriembe gi thwon – mondo jomoko puonjori

Koro wasechopo e Tichabich gotieno. Ngeso, kaka asewacho malo, en chieng moyikogo ji mang’eny. Tich abich basi en chieng’ mag arita mag otieno. Ka osechopo ka sa adek, ne wawinjogi kuonde ariyo. Konchiel nogo thum maduong. Kony machielo nogo bul. Jo go thum, ginyisa, gin jopiny. Ng’ata mothono nonek gi ji sa ma otemo kwalo oduma e dala moro. E dala moro cha, Jonomiya ema biro yiko. Bul margi noywak ka giwer nyaka piny oru. Nyaka nobedo ng’ato ma negihero ahinya. Roho nomigi teko e wer nyaka gotieno orumo gi piny oru.

Ngeso

Tich abich gotieno ka sa adek, wapo ka jomoko kalo machiegni gi dala ma ne gigoyo koko matek. Ne gibedo ka giwuotho ka gichomo e liel. Moro kuomgi nodwaro wer. Weche ma ne gikok ok ne wawinjo. Aparo ji mang’eny nodwaro dhi oko mag utegi mondo giwinj gimotimre.

Ka ne amedo paro e wachno, nafwenyo adier joluo hero goyoga koko. Ka ng’ato okwongo tho, ji goyo nduru. Mak mana, ka otho gotieno ginyalo weyo goyo nduru nyaka piny dwar ru. Mano ema dwarore e kit gi timbe Luo. Nduru e yo milandogo ni jogweng’ te gimo timre. E yo bende ma ng’ato opwuothogo chunye. Kosegoyo nduru moromo, owinjo ka en kod kwe e chunye. Kuonde moko gin mine ma goyo nduru mang’eny. Ng’a machwo dobedo achiel achiel. Kuonde moko to kata jomachwo nyalo goyo’ga nduru ka tho kata gimoro marach osetimore.

Mano miya paro weche mondik e barua mokwongo ma Timothi e Muma. Sura ariyo matindo achiel owacho kama: Koro wach mokwongo ma akwayo en ni mondo ji oter ywakgi ir Nyasaye ka gilemo kendo ka gisayo ni ji duto, kendo gigoyo erokamano. Gima awuoro e wach ma “ter ywakgi.” Mano jiwo Joluo mondo gigoyo ni Nyasaye koko sa ma gidwaro lemoniji. To kisome e dhok moko, moloyo Dhoingereza, ok owacho mano kata matin. Mano nomiya fwenyo kaka loko mar Muma nyalo tero ji e timbe mopogore opogore, kata di nobedo timbego samoro mokwongo bedo maonge, kata obedo maonge e loko mar Muma e dhok moko.

Gimoro ma miyo ji hero goyo koko sa ma gilamo en nikech giparo kokono biro bwogo jochiende. Seche mang’eny ng’ato nyalo lemo ka oyudore e chandruok moro. Koro olemo mondo otony. Ka chandruokno okel gi jochiende (ema timore ndalo mang’eny), ogeno kolemo gi duol maduong jochiende biro bwok, kendo ringo, kendo ae. Jokristo mang’eny e kanisa mantie hero lemo matek e nying Yesu. Gifwenyo niya: teko nitie mang’eny e nying’ Yesu no.

Gokiny mang’ich ngeso wayudo ka ji mang’eny kalo e dala ka giae e liel. Ne gidwaro dok e mier mondo gi madho chachegi, samoro giluokore, eka gidok kendo e liel bang’e e yik wuon. Ka piny oru, thum bende noling’. Ji giyudo thuolo mar yweyo ka pok giduogo e yik wuon ma dochak ka sa abich. Ji manok ema dong’ kaliel mondo giyweyo kanyo, loso kombe gi weche makama.

Sechego te sanduk oket e nyim ot maduong mar dala cha. Sanduku e ‘chuny’ gimoro amora motimre e liel; ma onge kiawa kata matin. Tiendne, gik moko duto otimore mondo omoro ng’ato motho cha. Ka kitundu pok ochopo e dala ji mobiro pod nok. Ka kitundu osedonjo, ji chako biro mang’eny. Chiegni ji te mobiro a dala mondo gibet e liel kuongo dhi ir saduk ka pok gidhi kamoro kata timo gimoro. Kidhi e liel ka in wendo kata ka ji pod ok ng’eyo gimokeli, gibiro nyisi yo midhigo ir sanduk. Kisechopo ir sanduk, odwaro mondo ikwongo ng’iyo kitundu owuon Inyalo ng’iye nikech sandug ka wiy ng’amodho oyawore, kata onyalo bed oume gi glas kende. Eka bang’e Jokristo nyaka gilemo ka gichung’ kanyo.

Ok oyot ng’eyo kaka ji lemo’ga ka gichung’ but sanduk. Onyalo bedo jomoko lamonigi ji mochokore, kata jomodong’ mar ng’a motho noweyo. To, oyot kichung but kitundu cha, mondo ilemo ni ng’ato motho mondo Nyasaye okete ka ma ber. Nitie dinde moko mar Kristo ma ok neno tiende lemone ng’ato kosetho. To kata dobedo dind ng’ato donyise kamano, ok yot chuth mondo ji giwinjo. Ging’eyo sechego ng’a mothono pod owinjo gima giwacho.

E liete mang’eny, sanduku oket e nyim kamaji nitie seche ma gi wuoyo. Tiendne, sa midwaro chako chokruok ma yiko, oyot mondo okwongo ket sanduk e kind ji kod jodolo, eka ichak. Ji ma gigoyo neno mopogore opogore tiyo kamano ka gichung’ but sanduk.

Udi mang’eny mogedo e piny Luo kae, ka gin ude maduong mag dala (mong’iyo piny), oged ka nigi thuolo kama doket sanduk ng’amotho. Seche mang’eny mano ochalo achala gi verandah. To king’eyo weche luo, ifwenyo ma ok en verandah mar pile-to en kar budho mar sanduk.

Seche ma aparo e mano, nayudo ka chai mar gokiny osechiek. Nalogo lweta, eka nachako matho chai. Chieng’no wayudo chai kod rabuon. Rabuon en chiemo makonyo ahinya ji seche ma chiemo moro orem. Onyalo pidhe e seche ma ok pidh chiemo moro. Sa ma adwaro keto rabuon e dhoga, apo ka ng’ato owacho ‘hodi’. ‘Donji’ naduoke. En osiepna Ralph. Nodonjo. Narwake e mesa.

Ralph ne en osiepna mar ndalo mang’eny. Nyinge en Omondi. Nying wuongi en Ogiro. Nying’ batiso mare e Ralph. Ji mang’eny tinde ni gi nying’ batiso kaachiel kod nying’gi moko. Nying’ batiso dwaro bedo nying’ Kristo, monyiso ng’ato en jalupne Yesu. Emomiyo seche mang’eny oyudore ka en nying’ moae Muma. Nying’ mag Ralph to ok oae muma. En aena nying’ Wazunge. Joluo mang’eny ng’eyo nying Wazunge nyaka bedo nying’ Kristo – emomiyo ginyalo tiyo gi nying’ Wazunge moro amora kaka nying Kristo. Mano nyiso kaka dini mag Kristo e kind Joluo osekawo kata dini mar Wazunge. Jakristo e kind Joluo e ng’ato motemo tiyo luwore kit gi timbegi jorachare e yore mangeny.

Naruako Ralph e mesana dichiel, manyaka itim gi wendo kodonjo. Temo pandone chiemo – okwan ka kit marach ahinya.Ka wendo donjo sama ichiemo, nyaka iruake.Wach moro mantie e chiemo bende ka wendo biro, to idwaro losone chiemo, nyaka iket jadala moro mondo ochiem kode kaachiel, mondo onen gi te gi kawo chiemo moae sufuria achiel.Gimomiyo en nikech kimiye mare kende, samoro diketone sum e chiemo.Ma ok nyaka obedo sum kaka Jorachare kwano sum – yath moro mochalo arsenic, da.Onyalo bedo sum ma ajuoga noloso mondo ineg godo jasiki. Tiendne, sum ma tekone oae juok.

Ralph nobiro pimona weche mag liel mag ‘jakuo’ cha.Owachona jomoko ginyise nodhi kwalo nikech noire gi joBurr. JoBurr gin dhood moro modak but aora mar Rido. JaBurr ma noire ne e jadak e pinygi, ma owete gi Okwach (manotho) nomayo lowo chon. Ralph noneno joBurr ema ne ginego Okwach ka gi chulo kuor ni kwarene mane mayogi lowo.Ne awuoro kane awinjo wach ma bende nomedo nyisa. Yawuoyi moko moa ka Okwach dwaro dhi wang’o odumbagi joBurr.Ralph notamogi to ok ne yot. “Jaluo ok tho nono” awachone Ralph.”Ma en kamano” noduoka, “nyaka nobedie ng’ato moro ma noloso tho mar Okwach.”

Kata chutho, jaluo ong’eyo – ok obiro tho. Kendo ok odwar tho. Ka otho nitiere ng’at monege. Ji to medo tho. Mano nyiso kaka jonyiego, ji ma chunygi rach, jo ich lit kod jonek moko mopogore opogore nitie! Ka ok digibedie, ji ok digitho kamano. Emomiyo wawacho ‘juok ng’eny’. Mak mana ok ong’eny moromo gi chon. Tinde wach Nyasaye notieko juok mang’eny. Tinde ji nyalo chiemo e kuon achiel ma chon ok nonyalore.

Ralph bende nowinjo wach moro kuom tho mar Okwach, mabende nopimona. NyaUsego ne en yuore Okwach. Chuore notho higni ariyo mokalo. E liend chuore nyaUsego nosingore enyim ji te – ok obiro dwaro jater. To dweche apar gaboro bang’e noyude kod ich. Ji giwacho ng’ato manomiye ichno ne en oae joKamusonga. To joKamusonga mang’eny gin osiepene Okwach. Chieng’moro machiegni Okwach nobiro ira mondo opimna wasiwasi ma en go, ka osefwenyo wach ich nyaUsego. Noromo gi jaKamusongano e liel moro. Ne gi chiemo kaachiel, e kuon achiel. Okwach nokuodhona wach moro. En osedhi tero nyaUsego nogono ma jaKamusonga cha nowacho nomiye ich. To gima wang’eyo epiny Luo ka en – ka ji ariyo dwaro terore gi chi liel, to bang’e gi chamo e kuon achiel nyaka ng’at achiel tho.

Wach jater en wach machendo epiny Luo nyaka chil kawuono. Jorachiere ok gihere kata matin. An bende ok ahere kata matin. Owacho, en timbe joter ema omiyo joluo tho mang’eny tinde. To oteknigi ndi mondo giweyo wechego. Ka chuore dhako otho, owacho dhako odong’ kod okola. Tiendne – tho mano mako chuore cha pod ni kuome. Mano gimomiyo ok en thuolo ahinya mondo obayo, kata tiyo gik moko, kata dhi kuonde moko, nyaka oyudo jater manyalon puodhe. Ng’ato modwaro kuongo bedogo en ng’at maraura. Tiende ngato mofuo to manyalo yie mondo onind gi dhako moro kata dobedie kuom ndalo ang’wen kende, mondo ogolone okola, obedie thuolo. Bang’ mano dhako nyalo dwaro eyore mopogore opogore to nyaka obedo en yuore moro. Wach moro maduong’ en mondo ogoyone dala.

Goyo dala en wach maduong’ ahinya. Ok anyalo biro nyalo elo wechene te kae! To gimatimore en ka wuod ng’ato ochopo kama onyalo wuotho ka oting’o le, okwan ka jogi nyalo goyo dala. Jaduong’ okwongo dwaro rieko kuom ajuoga moro. Eka okawo thuon gweno, otweye kama odwaro loso dala manyien. Ka kinyne gweno osenek, mano nyise kanyo ok ber ni dalane manyien. To ka oyudo ka pod ongima, mano nyise niya kanyo oromone goyo dala. Eka odwaro wuok e dala machon gi chiege maduong’, wuode makayo, kod gik moko mondo olos kar dakne owuon mobiro bedo bende ma nyithinde, nyaka yawuote chako golo mier margi.

Koro ka dhako oonge chuore, luwore gi kit joluo, ok onyalo goyo dala, ochune mondo odong’ e dala ka kwargi. Kanyo ok onyalo bedo thuolo ahinya. Kendo ok oyawnigi yawuote thuolo maber mondo gi gedo utegi. Ok nyal kwane kaka dhako maduong’ ka pod odong’ e dala kwargi. Pod en ebwo chike kwargino. Mondo ogo dala, nyaka oyud ng’a ma dichwo. Joter gin jomachuo moyie konyo mond liete kamano. Ng’ato ma jater oyie dak gi chi liel e ode. Ka entie kanyo, nyaka orite. Onyalo tiyo gi dichuo manyienno, mondo olosone dala manyien. Mine mang’eny, ka giseyudo dala manyien, giriembo kendo dichuogno. En koro onyalo dhi dwaro chi liel moro mondo kendo okonye kamano.

Joter tinde tho ahinya! En tich man gi hatari mang’eny. Goyo dala ok en gimayot. Oyot mondo chira omak jok mogoyo dala. Ji luoro tijno. To ji pod nyalo yudore bende. Tinde giwacho en tuo mar ayaki ema nego ji. Ayaki to, aneno, chalo kod chira.

Sa ochopo ma adwaro dhi e liel. Ralph oyudore ka osedok. Min ot pod nodich ejikon. Nachako dhi. Nadhi kenda. Ok wanyalo dhi gi chiega. Jokoni ok wuothga gi mondegi. Dinitim mano, jomoko nyalo paro igalori. Eka nyiego makogi; giiri.

Ka nasudo gi kar liel, ayudo nochielo puothe mag Okwach gi ojuok. Ojuok en yath moro ma kende. Ok ochalo gi yien moko. Samoro ma en gimomiyo otiyogo mondo onyis mpaka ekind puotho achiel kod machielo? Nyinge bende miya wuoro sa asaya. Oluonge, kaka asewacho, ojuok. ‘Juok’ to be ni nying mamiyo chunje ji mosetho! Koro aparo oyier nying yathno nying jomotho mondo ji luoro golo ojuok moket gi jomadongo. Kata samoro inyalo wacho – ji yiero yath man gi nying malich mondo gikete onyiso kama tong’ obetie?

Okwach oyudo kosegoyo dala. Ok nogoye kaka jomachon dwaroga. Ok nokwongo tweyo gweno, eka none ka gweno pod ngima. Gima omiyo ok notimo mano, ma nawinjo, nikech ma dinonyiso pod noyie enyisech-kwarewa: en teko mag juogi ma domi gweno ores kata otho. Ema omiyo ndaloni Jokristo mang’eny ok dwar tweyo thuon gweno kaka ji ne timoga chon.

Gima nokelo Okwach wach maduong’, en nikech nogoyo dala ka dhako maduong’ noonge. Notimore kamano, luwore gi weche manayudo kuom ji, nikech tho opoyo dhako chieng’ mana kinyne opango goye dala. Ji giwacho kata min nyindeno bende noyie mondo odhi nyime goyo dala kata dobedo oonge nikech noyie remb Yesu obiro umogi. Emomiyi jaduong’ okwach nogoyo dala ka min nyithindo nieliel. Bange to wach notek ha! Osiepe kod jirande bende ok ne nyal yie kod chi Okwach kata Okwach owuon. Ne gibwogo chi Okwach matek kane ginyise niya ka odhi edala manyienno nyaka otho! Ne gimedo ywayore ewachno kuom ndalo mang’eny. Okwach notamore dok chien kendo loso dala kamachielo. Kar timo mano noloso mondo oyang’ diel modwaro chieko dhochno. Dielnoyang’o to dhako maduong’ pod noluor ahinya. Gikone, no chune mondo olosone dhako maduong’ dalane machielo, momiye bedo gi mier ariyo – dala maduong’ kama dhako matin odakie kod dala matin kama dhako maduong’ odakie.

Mano notek ateka. Ka nochopo seche mag gedo mag nyithindo, tek nomedo bedie. Nyithindo ok ne dwaro gedo e dala mingi (mama maduong), to negidwaro gedo kaachiel edala chuth – ka ma mama matin oyudore, ka gimedo jiwo mingi mondo odak e ode mantie edala maduong’ ma notamore nono. Wechego nochando chuny Okwach kuom ndalo mang’eny.

Dala maduongno mar Okwach noluore kod yien mopogore opogore. Nikech jaduong’ notho oko, ne gitucho chiel mondo girwake eie. Owacho – ka ng’ato otho oko mar dala, nyaka irwake ka itucho chiel. Ok rwake gi dhorangach. Ma e chik ma joma chon noweyonwa. Chike ma kamano Jokristo pingo pile. To kuonde moko to pod ji timogi atima nikech ji luorga.

Dalani noloso kaka mier duto mag Luo nolosi; mak mana dalani pod onyien. Yawuote Okwach gisechako gedo utegi koni gi koni ebwo ude minegi mantie malo. Udi angwen oseger, ariyo korachwich kod ariyo koracham. Udego duto nochomo edier dala, mopangore luwore kod nyuolo mar yawuowigo. Udi adek nenore kaka oritgi eyo makare. Ot achiel to nochido ndi kendo nosechako podho. Ma en ot wuoi mar adek, mar ajali mag basi nonego higni ang’wen mokalo. Ka oseyike chiege noringo motedo kamoro.

Malo ne nitie udi ariyo mar mine ariyo mochomo piny. Udi ariyogo duto nobedo madongo moromo. Okwach ok nodwaro mondo oket nyiego ekind mondene. Mak mana achiel nobedo abeda nono maonge ng’ato modakie eie, to machielo dhako matin nodakie. Sanduku moting’o ringre Okwach nobedo enyim ot mama maduong’. Oyawore mondo ng’ato kaang’ata modhie done okwach – goyone oriti. Sa saya ka welo mag liel nodonjo edala, ne gichung’ enyim sanduk, eka ne gi lemo. Moro kuomgi nokuongo wer. Wer maji heroga kanyo e “ngwono miwuoro ahinya……”

Ka aselemo kar kitundu, nadok chien mondo abedo piny. Nabedo gi jodongo owetana moko. Naonge tich malich ma nochuna mondo atim elielni. Mano otimore nikech kata dobedo Okwach odak machiegni koda, aonge wat kode. Tiendne, en oae dhoot machielo koda. Wanyalo kendore kode. Chutho ne an or kode. Mano – nyis ok dwar mondo abedie sa ma liel dhi nyime. To en wach ma ok adwaro dewo. Jogi bende ne ng’eyo mano, emomiyo ok ne girwaka e ot moro e chiemo ma kende kaka chik dodwaro mondo otimore!

Kanisa modwaro yiko kawuono en CCA. Mano chung’o kar Church of Christ in Africa mano luongo bende Johera (ji man gi hera). Ma e kanisa manopogo e anglican mar kenya 1957. Gin kanisa achiel mano kaso ahinya weche liete. Gineno eliete ekama giromo gi ji mopogore opogore, be en kama ginyalo yudo jolembgi manyien ka gitimo maber eliel. Timbe mokwano ka ber – ochalo kod wuotho gi sanduk, miel, gi nyono, rwakruok, yalo, nyiso hera ni ji , kamano kamano.

Ka giseloso kombe, jotelo mag CCA chako riembo chokruok. Jotendgi nobedo enyimwa ka girwako lep dolo. Gikwongo dhi gi yawuowi manyalo ting’o sanduk ir ot maduong’. Giluoro sanduk eka gi biro go ka gi wuotho elaini, kendo gi wer. Ne giketo sanduk ewi mesa matin manoseketonigi kanyo.

Ka osetimo mano, thuolo koro ochiwo ni ji modwaro wuoyo eweche mar jal motho. Nosendik nying ji piny e karatas, mondo oluonggi achiel achiel gi chiwo neno ma gin go. Adierani – ji mang’eny mobiro eliel gombo winjo wechego moloyo weche moko. Seche mang’ny iyudo weche etho ng’ato ma pod ok ning’eyo e ndalo duto ma pod nobedo mangima. Chutho – ji dwaro pimo luwore gi kaka joneno wuoyo, weche mag chuny kata mag chunje e gweng’. Kata nasewacho malo – onge ng’ato tho nono. Nyaka gimoro nege. Ok gimoro machal kod ajali, kata tuo, kata lweny ma ji goyorego. Dawe.Gimoro moae chuny ng’ato – dobedo ng’ano ongima kata osetho. Emomiy eliel en kama inyalo pimo chunjeji. Kimedo dhi e liete mang’eny eka ichako fwenyo kaka chuny gweng’, anyuola, kaka mier ochal.

Liend Okwach noting’o weche mang’eny matek. Mokuongo ne en polis kais nikech nonege. Mar ariyo ji mang’eny nopenjore – nodhi kanyo kwalo adier? Ka ok nodhi mondo okwal nodhi kanyo timo ang’o? Jomochung’ne temo dwoko penjono kaka ne ginyalo. Chutho to nonenore maler – oonge ng’ato mano neno maber. Samoro nodhi mondo ochod gi mama kata nyako moro – to nyakono ok nobiro mondo ofweny ka noyie e mano. Mano nodong’ penjo kata wach mopondo ma pok nofweny.

Weche mantie mang’eny to kendo ok nowacho ni ji e lela enyim oganda. To gin weche ma ji kuodh akuodha ekindgi giwegi. Ng’eny wechego joma mine ema nong’eyo. Samoro chuochegi biro fwenyogi ka gisedok e utegi! Moro gin weche ma jomachwogo nong’e adier – to okgiwuoyogo kaka joma mine tiyoga. Weche ma joma chwo nong’e, joma mine ema nyalo pimo.

Neno nyalo kawo seche ariyo, kata moloyo. Bang’e odwoko wach e lwet jo kanisa. Jokanisa bedo gi jayalo. Seche mang’eny to sa ma jayalo dwaro chung’ mondo oyal Wach Nyasaye, e sa ma ji chako bedo ma onge kwe ahinya. Ji ginyalo bedo ka gikuodhore. Moro chung’ odhi. Moro orwakogi echiemo. (Jomoko chako rwakogi e chiemo ka joneno pod dhi nyime.) Nikech ji ging’eny, ma ng’enygi dwaro chiemo, ok ginyal chiemo dichiel ka liel oserumo. Emomiyo orwako ji echiemo mos mos ka chokruok dhi nyime.

Ka ji ne chako wuoyo, nawinjo ka ji adek giwuoyo enyima: “Iparo en chira mano negoji tinde” openjo ng’at achiel? “En ayaki” ng’at mar ariyo nodwoke. “Ayaki ok en chira” ng’ato ma achielo nopenjo? (Ne gi ling’ matin.) “Ayaki ok en chira, ayaki en tuo mokel gi Wanzunge” ng’at mar adek nopimonigi. “Ka Wanzunge nokelo ayaki, ang’o motimore gi chira” ng’at ma ariyo nodwoke? “Chira tinde oonge teko kaka chon” ng’ato mar achiel nopenjo? “Kamano” nodwoke ng’at mar adek. “Emomiyo chon ne en chira monego ji” ng’at mokwongo nomedo wacho “totinde en ayaki?” “Ee kamano” ng’at mar adek nodwoke. “To ere pogruok ekind chira kod ayaki” ng’at mar achiel nomedo penjo? “Ee” nga’to mar ariyo nomedo, ka nogombo yudo duoko e penjono. “Oonge ahinya” ng’ato mar adek nowacho. “Samoro nying’ ayaki odwarobwogowa moloyo wach mar chira?” Ne giling.

Nawuoro ka ne awinjo gombakano e kind nyako achiel gi yawuoi ariyo magiromo higni piero adek. Ne awuoro kaka jorachare tinde kikowa. Nyithindo butho e skul higni gi higni, to gimagipuonjore e skul onge gi misene. Gima nowacho e skul, obor kabisa gi gima otimore e mier, e anyuolagi, e utegi … . Ok ginyalo winjo wach matut. Na ging’eyo ayaki e loko mag AIDS (Acquired Immunity Deficiency Syndrome). To ok ne ginyalo fwenyo gima chalo kod ayaki nyalo biro ma ongegimomiyo moro mak mana ka virus odonjo e ringruokgi. Ging’eyo richo ema kelo chira. Osenyisogi, richo (mag chode) ema kelo ayaki. Emomiyo weche ariyogo chalo. Chira obiro kiketho chike mag kwerewa. Ayaki obiro kiketho chike mag kwerewa bende to Wazunge bende se medochikegi, bende kazo chike moko.

(Chira e tuo momiyo ng’ato bedo manyap kendo dhero, nyaka otho. Otima ni ng’ato ma ok miyo luor ni jomotho. Joluo thoro bedo gi chike mang’eny ma odwaro ng’ato mondo oluw mondo kik chira make.)

Weche liel ok dhiyo adhiya nyime ma onge gima chendo. Seche mang’eny liel obedie gi jamer kata janeko modwaro chendo. Lielni bende kamano. Jachiendo weche liel e lielni ne en janeko modak machiengni gi dalane Okwach. Sa asayi ma ng’ato dwaro wuoyo, kata wer, kata timo gimoro, janekononochako tuke. Jadwuong moro nosieme matek. Eka notaye gi lwete mondo ogole kanyo. To ng’ano noduogo, kendo noduogo, kendo noduogo. Seche ma jayalo yalo nochendo kendo. Jayalo nokwere e nying’ Yesu mondo owe, oling’. To nodhi nyime.

Gimoro momiyo ji luoro janeko, en paro margi ma janeko e ng’ato majochiende telo. Neko ok en rem mantie e pach ng’ato da. En ng’ato mopong gi jochiende ei chunye ma gitayone e timo weche malich. Ma emomiyo ji luor Janeko moloyo.

Jumapil

Sa ma piny odwaro ru, duond gari nowinj kochopo e dala jirani. Nyithindo moro ne dhi dichiel mondo gine gimotimore. Wuoi moro mar wuod dala osetuore ahinya. Chiege notho higni ariyo mokalo. Gotieno tuo nomedore. Koro gibiro ome mondo gitere e ospital.

Ji gisewuoyo mangeny e wach ma nokelone tuono. Ka pod dhako maduong ne ongima, ne wapo ka chieng moro nobiro gi dhako matin. Nogedone ot chuth. Weche nobedo matek ahinya e dala ka ne mine nopiem. Gikone, ka wuoi ne en Nairobi e tich, nyiminene ne gibiro kanyo. Ne gi wuoyo matek ni nyachira. Noringo noae pok wanene kendo. Mano to nyiso dak wuoi no ok oler. Nairobi nodak e ot kende. Bange tich, mondo odok otedo chiembe kende – ok oyot.

Wuoi nogono ne en jalemo. Chieng moro higni moko mokalo wapo ka nobiro limowa ka norwako kanzu mar marathuol (grayish purple). Ne wawuoro. Ne oelonwa gimotimore, na ni e ng’ute kendo msalaba ne ni e luete. Nyasaye ne oluonge mondo olamniji. En owuon nochako wuoro ka nolamoniji kend gichang. Chieng moro no lamone chi liel e Nairobi. Nochango miwuoro. Eka jodhoode mama, kod en kaachiel, ne gimiye mwandu mang’eny. Nofwenyo mich ma en go mar lamoniji jotuo. Dueche moko osekadho ka pile oketore modich kowuotho mabor e tich lamo.

An awuon ok naneno kaka nolemoni ji ndalogo. To chakre chon ne asefwenyo ne en jalemo. Nonyalo tako ni ji. Mine matindo ma naneno ne gidhi ire ahinya, norwakogi e ot wuongi. Kanyo e ma nonyalo mako jatuo – dobedo nyathi kata ng’a maduong, mondo ong’ado piend iye eka ogologo yath ma noket gi jajuog wang’.

Gari nodhi kode. Wachno to tek. Ne wang’eyo te – nodong kod ndalo manok. Samoro dotho kata kawuono. Kotero ng’ato e ospital kama, nonyiso tuo oseloye. Gi ma joospital gibiro timo gi nga’to machiengni tho bende ok napar. Ng’at motuo ji luoroga. Jowa hero dhi ka ma kitundu nitie. To ok wahero dhi ir jatuo. Ji luoro ng’a motuo. Ma en gimomiyo mama moro chieng’ moro nonyisa – ka ng’ato otuo ma ok onyalo wuotho basi, obiro tho. Jomatuo ahinya mang’eny ojuang’. Ji luoro chieno. Kidhi ka ng’ato osetho, mano onge wach. To ng’at motuo nigi lit mang’eny. Koneni kidhi ire, obiro gombo mondo ikonye, irese. Ng’ato motuo to nyalo tieko pesa mang’eny e thieth. Seche moko gimaditimo tek ng’eyo. To in, ma idhi lime, ema onyalo paro ichaye nikech ok ikonye. In basi ema onyalo chieni kose tho. Emomiyo ji luoro ng’ato motho ahinya.

Chieng’no wuoi notho e yo ka gitere e ospital. Ka wasewinjo wach thono, wadhi te e dala. Ji osepong kanyo. Ji mang’eny, moloyo jo ma mine, ne gigo nduru kendo gi ywak matek. “Nyasaye osekawe” kata “osetieko wuodhe” ji ne wacho. “Tho en gima Nyasaye nong’ado mondo obetie”, nga’to machielo nowacho. Ka en Nyasaye mong’ado chieng’ tho mar ng’ato, gi kaka obiro tho – ang’o momiyo dhano owadgi dodhi tem rese e thono?

Nadok e ot mondo amedo yikore e dhi lemo. Sa odwaro leo. Nyithindo gi min ot bende gidich e yiekruok. An to kawuono ok adhi e kanisa ma pile, nikech nyathina moruak e MERCY.

Chiegni higni ariyo mokalo osiepna moro machon nobiro lima. Ne osebudho ndalo mang’eny. Ne wabedo piny. Monyisa wach ma en go. Mokwongo nopenja kar nyithinda. Matin adwaro bwok. Ok oyot mondo ng’ato openji gima tut kar nyithindi. Ji luoro timo mano, nikech oyot nenogi kaka janyiego modwaro hinyo nyithindi ka margi medo dhi maber. Ma en wach malich e pinywa kae. Wach nyiego. Gima wang’eyo en ka ng’ato dwaro ng’eyo kaka handi kata nyithindi dhi, gimomiyo en mondo othiri. Mano miyo ji mang’eny riaso e weche go mondo kik oirogi. Yot mondo ng’ato owach oonge gimoro seche ma mwandu othuru!

Machiegni to nafwenyo gima ng’ani dwaro kuom nyithinda. Noore kod riwruokno ma konyo nyithind kiye, kata nyithindo mochandore. Ne gidwaro nyithindo mia achiel kod piero adek. Monyisa mano, kendo nolerona karatasi ma en go mondo ang’e adiera mar wach. Nodwaro ng’eyo ka dabedo gi nyathi ma ginyalo konyo. Natemo nyise nyithinda ok chandoreruok. To nonyisa, ka anyalo chiwone nying’ nyathi achiel, maber manoneno en nyara man gi hike abiriyono, ji nyalo miya kony moromo. Gima nodwaro en $ 10.00 kende.

Kane aparo gik moko manyalo konyo nyathinano mar Rose, ok ne anyalo tamora. Kata dobedo an ok adwaro timo mano, to min nyithindo ka osefwenyo gimotimore ok nyalo mor katamo ji konyo nyathi ma wanyuolo kamano. Namiye ng’ano pesane. Nopong’o fomu, eka bang’e nokawo nyako e riwruokno. Kawuono en chieng’ jonyuol e kanisa nogono motelo weche riwruok. Nyaka adhi, nikech nyathina ni eie.

Seche moko wach nyithi kiye ok bedo mayot kama. Nitie ji mang’eny mohero bayo kendo lando weche malich kar nyithi kiye. Ginyalo biro, gikawo nying nyithindo kod pesa, eka gilal chuth gi pesa to ok nen’gi kendo. Joma kamano osewuondowa a kanisa ndalo mang’eny.

Nikech en chieng’ lemo, ok ochune nyarano mondo orwak lepe mag mradino. To ne nitie law moro ma ber mar wazungene nong’iewone e ndalo kristmas ma norwako. Nyithinda moko ne ging’iye gi law malich no. Nawuok e ot ka nyathino osedhi chon.

Nitie gima wazungu giluongo reformed theology. Kanisa moko maggi mano ema lichnigi. Ma en gimomiyo kanisa moko e Afrika gitiyo gi theology no. Ne gi puonjore kuom wazunge. Bende gimakore go mondo gimedo yudo kony moa kuom Wazunge go. Kanisa ma adhiyoe kawuono en kanisa Wazunge chung godo ahinya. To tek ni jothurwa fwenyo gima ber ma nitie e puonjono. Mano bedo nikech jothurwa dhi lemo mondo giyud gueth. Nyasach luo ok ong’eyo weche reformed. Ong’eyo ka osando ng’ato, en nikech richo ma notimo. Ka ng’ato yudo mwandu onyalo bet owuondoji, kata en ng’ato maber mar Nyasaye oguetho. Awachoni ji, Nyasaye onyalo chiwo gueth nikech hera ma en go e chunye to ok nikech timbe mabeyo mar ng’ato timo – ok oyot nigi yie go.

Koro nadhi lemo e kanisa mowuondore gin Wazunge. Wuondruokno kelonigi hala mang’eny. Wazungu herogi, tudore kodgi, miyogi gik moko, rwakogi thurgi seche moko kamano kamano. Wuondruok no ok oyudore e kanisa kende. Bende e riwruogi mopogore opogore. Chal ka ok ochando Wazungu wuon ahinya. Kata moloyo mano – gimor kode. Ka gineno jomoko dwaro tiyo gi dhog’gi, luwo kitgi gi timbegi, chiemo chiembgi, rwako lepgi kod tiyo gi pesagi – ok chandogi.

Ne wachako ka wa wer wend-buk. Mano otek, nikech ji manok kende nigibuge. Ji mang’eny ok nyalo wer maber. Mondo kanisa bedo gi buge mochiwoni ji tek; nikech buge lal mapiyo. Mondo ji ng’iewo bugegi ng’ato ang’ata be tek, bende mondo giparo biro gi bugegi. Seche moko to ginyalo wer wend wich, momiyo ji duto wero kaachiel kod mor.

Sa ma jayalo dwaro yalo, nochal ka mach nomako wuoi moro ei kanisa. Ne en wuoi matin, ma nyocha nokendo. Chiege pok onyuol. “Amen, allelluja, Amen” nowach bang’ jayalo. Wach nomoko e chunye. Nomor gi jayalo. Apoya nono nochako wer. Jayalo nobwok. Nowe yalo. Ji mang’eny ne kuotho wach. Eka gi chako wer kode kaachiel, nyaka wer norum. Ka wer oserumo, eka jayalo dhi nyime. Chako wer sa ma ng’ato yalo en kitgi kanise moko, to en gi ma kanisa ni pok ong’iyo go. Ji mang’eny ne wuoro, to lemo dhi nyime.

Bang’e ji nobwok moloyo. Ng’ato nogono nochako ywak matek. Kose chako ywak no noringo – nus kochung’ to nus e chonge, kochomo e nyim altar. Kanyo kanyo kanyo nogoyo chonge piny koywak matek ka pi wang’e chuer. Nobedo ka noywakne Nyasaye gi duonde maduong. Nofulo richo mang’eny mopogore opogore. Pi wang’e medo chuer, kendo pi onenore piny e nyime ma nowuok e dhoge gi wengene.

Ji mang’eny e kanisa koro nowuoro. Wasi wasi opong’ e wengegi. Jopuonj kanisa dwaro kuothore weche moko. Achiel kuom jodong’ kanisa nodhi kanyo mondo oho ng’ano. “Ling’ie” awachone. To notamore ling’. Ng’ato machielo madhako nobet machiegni gi altar nochako lemo matek ka nodwaro riembo jachien e nying’ Yesu. Ne waneno ka jopuonj kanisano ariyo mantie e altar gise ng’ado gi madigitimo. Gidhi ir ng’ano eka ne gimake ng’at achiel konchiel to ng’ato machielo kon machielo e bedone. Eka ne gi chako ywaye gi thuon e kind ji te ma nobetie kanyo, nus ka giting’e, nyaka gigole oko mar kanisa, eka gitere e ot machielo mondo kik ywak mare chand ji manie kanisa.

Onyalo bedo jomoko ne gibwok e timne ng’ano. Jomoko to ok ne nyalo bwok ahinya. Kit lemo mar ng’ano nonyiso en motimore pile e kanisa moko. Seche moko noluongogi kanise mar Paua (Power) nikech gi yie ndi e teko mar Nyasaye. E lemo margi pile, ka jayalo oseyalo moromo, jo lemo chakoga ywak. Mokwongo giywak e kombe ka ma gintie. To bang’e, ka sekonde kata dakika moko osekalo, gichako ringo ka giweyo kombegi chien to gidhi goyo chong’gi piny e nyim jayalo ka ma nochung’. Eka ginyalo bedo kanyo nyaka dadika apar gabich ke gi medo ywak. Jo moko mantie nyalo riembogi jochiende. Seche moko jomalemo mondo jochiende ae nyalo bedo kata ji abich. Moro nomake sa ma gilamone, kodwaro dum, ringo, kendo tuomo ji lwetene kata wiye. Sa magilamone ng’ano man kod jochiende nyalo bedo kata dadika apar kendo. Eka ng’ano okwe. Mano en kit lemo mar ng’ano ng’iyo go, emomiyo mara notimo kata e kanisa ni mag Jumapilini ka ma ji jintie mopogore opogore mokik ma ok ong’iyo gi timbe no.

Ka sa lendo ochopo, ne gichungo mama moro ma en achiel kuom jotend kanisa mondo oel wach moro. Mama nofulo gi motimorene e juma achiel mokalo. Nowacho mos nikech oonge e kanisa Juma cha ma nyoro, to ne ok onyiso ji ok obiro betie, to wach ma nomake nobirone apoya. Nopimonwa ka ne giwinjo wach tho mag nyakware (nyakwar nyamingi moro). Nochune mondo oluwore gi nyamingino mondo gi lawo wach wuoi motho kode kaachiel. Kagisechopo Nairobi, ne gifwenyo wuoi no ma nyinge Oboro nonek nikech noyude ka nodwaro kwalo ndik ngato ma naweyo but duka. To ka gi dhiyo ir police nonyisogi maiti ok en Nairobi, to nyaka gidhi Naivasha. Nikech en tichabich, gibudho Nairobi nyaka wuok tich, eka ne ginyalo yudo pes wuoth eka ne gidhi Naivasha. Kinyne ochunogi mondo gidok kendo Naivasha. Bang’e ka jomortuary se tieko dich gi, gidonjo gineno kitundu moro ma adier nowang’e marach. Noteknigi ndi ng’eyo ka adier man ne en Oboro koso la. To nyamin gi moro ka noneno lith lwete noneno ka ne en kod chuma moro, bende kama chuma nobedie nowang’e mopogore gi kama chuma no-onge. Emomiyo noparo nyaka nobedie en. Da nyathi nomule. Sa ma nomuleremo nowuok e wengene koni gi koni, bende e dhoge. Mano nomiye ng’eyo nyaka nobedie nyakware adier; noywak ka nofwenyo ne en dane ma nomule.

Sa ma chokruok odwaro gikie, wapo ka mama machielo nochung. Nodhi mondo obet e nyim ji e nyim altar, ka mama machielo bende nodhi kode mokowe nyaka kanyo. Ok nawinjo ka norwake kanyo, to ochalo nodhi adhiya. Onge ng’ato ma nokwere bende. Ka nochopo eka kosechieko tayoni ji e wer nochako wuoyo. Nowuoyo gi chir gi thuon kaka ng’ato mong’eyo wach modwaro wacho kabisa. Nowuoyonwa e weche mag roho kod weche warruok. Nojiwowa mondo opong’nwa gi Roho Maler. Nonyisowa odwaro mondo wayud mich mag wuoyo e dhok mang’eny. Nopimonwa kaka roho mar Nyasaye dwaro chango ji, kadigiyie ayiea kuome. Noluongo ji mondo gisud nyime gidhi ire. To onge ng’ato machielo ma nodhi. Kar timo mano, ji duto nobedo abeda ka giling’ dhi ka ging’iye. Bang’e kosebedo piny jariemb chokruok notiekonwa chokruok mondo ji koro dok e thuchegi. Jumbe ariyo bang’e nawinjo ka mamano gi joge noseriemb e kanisa. Eka ne gichako kanisa margi machiegni. Nitie kanisa motamore e weche roho.

Jo MERCY be ne gi wuoyo. Ginyisowa ng’eyo mag nyithindo ma tinde gikonyo. Gigalore ka giriek ndi mondo gi konyo nyithindo kata mar jo man gi nyalo. Gielonwa kaka MERCY nomiyo kanisa mwandu mang’eny. Gijiwowa mondo wabi e chokruok machielo ka ma wazunge biro bedie, mondo wamigi ng’eyo kaka ne wamor kod kony ma gioro, bende kaka dhier pod chandowa to wadwaro mondo gimedo oronwa kony. Gisiemowa ka wabedo gi ng’ur moro kuom wach mradi kik wachiwo ng’urno seche ma Wazunge bedie.

Bang’e lemo ka nadwaro sudo ni dala, nawinjo ka bul moro ogo e dala machiegni. Ka ne achiko ita maber, nafwenyo en bul mag Nomiya. Gin Nomiya ema gilemo e yo ma kende. Weche moko gikawo kuom jo-islam, kuom ranyisi jomachwo ma jotelo dwar mondo oterogi nyangu. Weche gi mang’eny bende ae e kristo. Ng’eny jo Nomiya to kazo yie mar Muma ma Chon. Gihero wacho Nyasaye en achiel. Gineno Yesu kaka janabii. Giyieni jomachwo kendo mon mang’eny.

Nang’ado mondo adhi arawnigi e rapar. Ne giparo jaduong moro ma notho higa ma nyoro, kaachiel kod wade ma notho e ajali higni angwen mokalo. Seche moko ginyalo dhi e dala kamano mondo gitiyo sawo ni moloyo ng’ato achiel mosetho chon. Nayudogi ka gibet ei dalano ka gi chokoree e bwo hema. Jodong kanisa gi bedo nyima, ka giserwako lepegi malich moting’o rangi mopogore opogore mang’eny mo(ngaro) maler.

Sechego gise weyo wer gi goyo bul. Nayudo ka jayalo dwaro chako tijene, to yawuot dala moro momer dwaro chendo. Otekni jotend kanisa ng’eyo kaka digitimo nikech gin e dala mar jomoko. Weg dala gichandore ka gitemo geng’o yawuoyo go mondo kik giketho weche modwaro dhi nyime. Bang’e naneno yawuoyo ariyo nobiro mako jakoko gi thuon, gitere e ot moro e dala ma jirani, gilorone dhoot.

Bang’ wuoyo weche manok, ji te nochako wuotho kaachiel, ka jodala tayonigi, ka gi wer matek gi goyo bul kod trambet matek. Ne wadhi chiegni ji te nyaka e dhorang’ach dala eka waduogo e tok udi ka ma oseyiko ji. Kiburigo nose umo gi shit marachar, moro koni e liend janduong moro kony machielo e liete mokogo. Koro ji ne chako luoro ni liete go, ka pod ne giwer. Bang’e nogol shit-go. Eka bang’e fundi nobiro mondo owir liete kod semiti maber.

E rapar, nyaka oyang’ dhiang’. Jowa mang’eny giyiega ka pok oyang’o gimoro, nyasi ok nyalo bedo maber kata mamit. Nomiya paro weche mag owadwa moro e Kristo. Noyie mondo ochiwo chiemo e liet wuon gi moro. Ka osenyise kwan mar ji mobiro dwaro chiemo, nodhi mondo ong’iewo ring’o moromo kabisa e duka. Jodala ma kanyo ne gitamore ring’o no chuth! Gimagidwaro, giwacho, en dhiang’ moyang’e dala. Ok ring’o mong’ewo e duka. Mano ochalo kata gi wach motimore ka wendo moro limo dala kamoro. Weg dala gibiro gombo mondo gi chwer remo ni wendono. Ka ging’iewo ang’iewa ring’o, ma ok biro romonigi. Seche mang’eny gima yot yang’one wendo en gweno. Ka wendo duong kata gingeny – oyang’onigi chiayo – rombo kata diel.

Bang’e budho kar rapar e seche moromo, noorona wach nyara osebiro e dala, atem mondo adhi awuoyo kode nikech en gi weche moro matek. Bang’e medo budho matin, nachomo e dala.

Ka asechopo e dala, ayudo migogo. Migogo e nying’ momiyo nyako mosedhi tedo kodwogo thurgi. Ok en nying’ maber. Mano obedie mondo kik nyiri rikni duogo. Bedo migogo tek nikech oonge luor monyalo yudo ka en thurgi kamano. Jirandwa moro higa moro migogo nobiro ire gi nyathi matin. Weche nong’eny ka chuore. Bang’ dweche manok nyathineno mar wuoi notho. Seche go te, nonindo aninda piny e lowo e jikond min gi. Ok yiene nind e ot moro amora. Nyakono nomedo tuore, nyaka en bende notho. Joka chuore ok nobiro kata lime. Nodhi ka nopor. Nyombo nobedo podi. E liel, jo thurgi wuoi moro nobiro. Noyike oko mag dala. Migogo ok nyal yik giluor ei dala. Nyaka yike oko. Kaka ng’ato mowit kata mocha.

Nyara nomosa. Ne wabudho kaachiel gi joot kod wendo moro. Ne ji ng’eny. Bang’e ka welo oseae, nadhi budho oko e tiend yath, eka nyara nobiro ira bedo buta. Chunya lit kuom weche matek manoyudo. Mokwongo ne oyudo ich e skul. Nyathino notho. Ne en wuoi. Marariyo notedore ne ng’ato matimo jua kali kisumu. Ng’ano nigi mon ariyo, to osiepene ng’eny. Nodok dala ka pok onyuolo. Chunye chandore malich. Wuoi ma notedone pok onyuome. Arusi ok bi nyalore nikech ok dhako maduong. Chuor owacho ni obiro ome. To wang’eyo ok obiro. Osesingore kamano ding’eny, to ok otim. Ok odewo. Ang’o momiyo dodewe nyara, kaka en kod mon mang’eny?

Godhiambo natere ir osiepne ma pastor. Be nowuoyo kode. Nosieme matek. Nyara pi wang’e pong. Eka nolamone matek, ka nyara nobed kanogoyo chong’e piny e nyime ka pi weng’ene chwer’ga. Noywak mos. Eka bang’e no chako goyo nduru ka noywak matek. Nopotho piny, noluorore kony gi kony. Pastor nomedo siemone matek ka noriembo jachien e nying’ Yesu. Nonindo piny koyweyo. Nochung’ mondo ogol bure mosemako lepe. Wagoyo erokamano ni osiepna. Nadwoke e dala kosepwodhore. Nyara nohero wach Nyasaye ahinya. Nomedo budho koda e dala dueche ariyo. Eka, chieng’ moro godhiambo ok noduogo. Nosedhi tedone ng’ato machielo. Nalemone mondo Nyasaye okonye e wuodhni.

Ayie kar nyithindo tinde tek. Ka ok owarogi mondo warruok mi gi nano, to yot mondo gipodho e weche mang’eny matek. Chon ne jodongo norito nyithindgi mondo nyako oyud ich simba notek ahinya. Nong’eyo ka mano timore, obedne wichkuot mang’eny. Gikone nochane mondo okende gi ng’ato maduong man gi mon moko. Nyako mayot yudo ne en mocha ahinya. Tinde to ok en kamano. Ngwono ema ng’eny. Nyako nyalo yudo ich ka en e skul, to dhi adhiyo nyime somo ka dane ritone nyathi. Ngeny nyithindo miyudo kamano tho’ga. Samoro gifwenyo – gintie to ok dwarogi.

Gik ma kamano ok donyal timore chon. Wazunge ka negibiro giketho teko mag jodongo. Tinde gionge teko. Jo mo chiko nyithindo mondo giwinjo tek yudo. Kanisa otemo. To kanisa bende ochalo koonge gi lak. Nong’iewe gi wazungu. Kanisa odich e lamo pesa moa oko, bende e tudore gi weche gi chandruoge mag Wazungu. Gionge thuolo kata gimomiyogi madigichandore malit e weche joratenge ka ok en mondo giyud pesa moae loka. Ere ohala e mano?

Gotienono wachiemo ka waling’. Namor nikech nyara entie. Namor nikech oselamone. Opuodhore. Weche to mang’eny bedona mapek. Joga chomo kanye? Wadhi nyime gi weche wa moa ka kwerewa kaka onyalore. Waloso rapache kod liete malich kaka onyalore. Wang’eyo timo gik mag Wazungu timo mang’eny. Kata gimoro wasungore wang’eyo moloyo Wazungu giwegi! To seche moko ochalo achala ka e gik moko duto, gin nyime wan chien. Gik ma wa kawo mar nengo tek tinde duto oae thurgi. Marwa odong’ mondo watemo luwo kitgi gi timbegi kuom mabor. Nikech wechegi biro gi pesa, onge tiende timo gimoro machielo. Nyasaye mondo okonywa.